De metro van Praag is een metronetwerk met een rijke en bijzondere geschiedenis

De metro is het meest gebruikte vervoermiddel in de stad Praag. Met momenteel slechts drie lijnen behoort het ook tot een van de meest uitgebreide netwerken van Europa. De drie lijnen kruisen elkaar midden in het centrum bij de stations Müstek, Muzeum en Florenc en lopen van daaruit tot ver in de buitenwijken van de stad. De totale lengte van de drie metrolijnen in Praag bedraagt 54,7 kilometer. De metro rijdt langs in totaal 61 stations. Overdag rijdt de metro twaalf keer per uur, wat tijdens de spits wordt uitgebreid tot vierentwintig keer per uur. ’s Avonds na acht uur rijdt er minstens elke tien minuten een metro. Genoeg over de praktische zaken, want wij vinden geschiedenis veel interessanter.

De geschiedenis van de metro van Praag

De metro van Praag bestaat pas sinds de jaren ’70, maar al lang daarvoor waren er plannen om een ondergronds vervoersnetwerk in de stad aan te leggen. Het eerste voorstel kwam in 1898 van Ladislav Rot. In die tijd werd er volop gebouwd in het centrum van Praag en toen de straten open lagen, vond hij het verstandig om meteen te beginnen met het graven van tunnels voor ondergrondse treinen. Het plan werd door de gemeenteraad van tafel geveegd.

In 1926 werd er opnieuw een voorstel ingediend voor een metro in de stad, ditmaal door Vladimír List en Bohumil Belada. Ook dit idee werd niet uitgevoerd, maar vanaf dat moment kwamen er steeds meer ideeën om het snel groeiende vervoersprobleem in Praag op te lossen. In de jaren ’30 en ’40 werd er veel gediscussieerd en onderzoek gedaan, en werden twee mogelijke oplossingen bedacht: een ondergrondse tram (een tram die in het centrum ondergronds rijdt, wordt ook wel een premetro genoemd) of een metro. Na de Tweede Wereldoorlog werden alle werkzaamheden onderbroken vanwege de zwakke economische situatie van Tsjechië. Op dat moment waren de drie metrolijnen al bijna volledig uitgewerkt.

Begin jaren zestig werd het concept van de pre-metro aanvaard. Op 9 augustus 1967 werd begonnen met de bouw van het station Hlavní nádraží onder het centraal station, maar nog datzelfde jaar werden de plannen ingrijpend gewijzigd. Onder invloed van Sovjetadviseurs besloot de Tsjechische regering niettemin om een „echte“ metro aan te leggen.

Op 9 mei 1974 werd het eerste deel van lijn C in gebruik genomen, met regelmatige diensten tussen de haltes Sokolovská (tegenwoordig omgedoopt tot Florenc) en Kačerov. Kort daarna werd de aanleg van het metronetwerk voortgezet. Het eerste deel van lijn A werd in 1978 geopend en lijn B in 1985. De driehoek in het centrum was nu compleet en sindsdien zijn de lijnen steeds verder uitgebreid.

In 2008 werden aan het noordoostelijke uiteinde van lijn C drie nieuwe haltes geopend: Střížkov, Prosek en Letňany. Het belangrijkste doel van deze uitbreiding is om de woonwijken in Prosek met de binnenstad te verbinden. In 2015 werd lijn A vervolgens met vier haltes verlengd, namelijk Borislavka, Nadrazi Veleslavin (overstapstation voor bus 119 naar de luchthaven), Petriny en Nemocnice Motol.

Als je in Praag bent geweest en regelmatig met de metro hebt gereisd, zal de volgende zin je de eerste paar dagen waarschijnlijk in je dromen te binnen schieten: "Ukončete prosím výstup a nástup, dveře se zavírají."

Dat betekent: "Stop alsjeblieft met in- en uitstappen, de deuren gaan dicht!".

Overstromingen

Tijdens de overstromingen in Midden-Europa in 2002, toen de Moldau en de Elbe op veel plaatsen buiten hun oevers traden, werd het metro-netwerk van Praag zwaar getroffen. Grote delen van het netwerk, waaronder ten minste zeventien stations, raakten beschadigd. Op twee plaatsen drong het water door de muren heen.

Na de overstroming waren delen van het metronetwerk enkele maanden buiten gebruik. Vooral de stations in het stadscentrum waren niet meer bruikbaar. Het gevolg was dat het overbelaste verkeer bovengronds veel hinder ondervond. Geleidelijk aan werd het metronetwerk weer in gebruik genomen. Het herstellen van de beschadigde roltrappen was een lastige klus. Pas tweeënhalve maand na de overstroming konden de eerste haltes weer worden geopend.

Lijn B kostte de meeste tijd om te herstellen. Pas op 30 maart 2003 werden alle haltes op deze lijn weer in gebruik genomen. De totale kosten voor het herstel van de door de overstroming veroorzaakte schade worden geschat op 6,9 miljard Tsjechische kronen (ongeveer 230 miljoen euro). De Tsjechische staat betaalde hiervan 2,8 miljard, 2,4 miljard werd betaald door de Europese Investeringsbank, 1 miljard door de verzekering en 700 miljoen door het openbaarvervoerbedrijf.

Het diepste punt van Europa

Helaas ligt het diepste punt van Europa niet in Praag, want dat bevindt zich in Moskou. In Praag vind je echter wel het diepste punt van de Europese Unie. Metrostation Náměstí Míru ligt meer dan 53 meter onder de grond en is daarmee officieel het diepste punt van de Europese Unie. Om bij de perrons te komen, daal je via een 87 meter lange roltrap af, wat ongeveer 2,5 minuut duurt. Kijk eens naar beneden, kijk omhoog, heel indrukwekkend.

Vroeger ging het naar beneden iets sneller, omdat alle stations in Praag toen nog zogenaamde Sovjet-roltrappen hadden die een stuk sneller waren. Helaas waren deze roltrappen vanwege de snelheid ook een stuk gevaarlijker, en daarom zijn ze volgens de Europese regelgeving niet langer toegestaan. Als er ook maar een klein defect aan een van de roltrappen zit, worden ze daarom onmiddellijk vervangen. Op dit moment vind je nog oude roltrappen in de volgende stations: Florenc en Zelivskeho. Als je een ritje op de roltrap in Zelivskeho wilt maken, kun je meteen de kunst aan de muur bewonderen. Lees dit artikel helemaal tot het einde, want daar vind je een uitgebreid verslag over de kunstwerken in de verschillende metrostations.

Communisme

Op 22 februari 1990 werden veertien haltes in Praag hernoemd. Deze namen verwezen vaak naar het communistische tijdperk en de communistische ideologie en werden vervangen door politiek neutrale namen. Zo werd de naam van de halte Leninova, vernoemd naar Lenin, veranderd in Dejvická, maar ook de halte Kosmonautů kreeg een nieuwe naam: Háje.

1. Leninova, nu Dejvicka (lijn A)
2. Moskevska, nu Andel (lijn B)
3. De Sloveense nationale opstand bij Hurka (lijn B)
4. Švermova, nu Jinonice (lijn B)
5. Nog een overwinning in Nove Butovice (lijn B)
6. Dukelská naar Nové Butovice (lijn B)
7. Budovutelu, nu Chodov (lijn C)
8. Kosmonautu nu Haje (lijn C)
9. Sokolovska, nu Florenc (lijn C)
10. Fučíkova, nu Nadrazi Holesovice (lijn C)
11. Druzby, nu Opatov (lijn C)
12. Mladeznicka, nu Pankrac (lijn C)
13. Primatora Vacka, nu Roztyly (lijn C)
14. Gottwaldova, nu Vysehrad (lijn C)

Metrostations die hun naam te danken hebben aan helden van het communisme

De straten Leninova, Gottwaldova, Fučíkova en ŠVERMOVA zijn vernoemd naar belangrijke figuren uit het communistische regime.

1. Metrostation Leninova, nu Dejvicka

De naam van het metrostation Leninova verwees naar de Leninova-straat (tegenwoordig Evropaska), die was vernoemd naar Lenin, de stichter van de Sovjet-Unie en voormalig president. In 1917 greep hij de macht en zette hij de tsaar af. Rusland werd een socialistische republiek en landbouwgrond, bedrijven en fabrieken werden staatseigendom. Dit leidde echter tot een daling van de productie en Lenin paste zijn beleid al snel aan. Een deel van het staatseigendom werd weer privé-eigendom. Hij stierf in 1924. Zijn opvolger Stalin aanhing dezelfde ideologie.

1. Metrostation Gottwaldova, nu Vyšehrad

Het metrostation Gottwaldova is vernoemd naar de Klement Gottwald-brug, die tegenwoordig de Nuselský-brug heet. Klement Gottwald was van 1945 tot 1953 leider van de Communistische Partij in Tsjechoslowakije. Als fervent stalinist nationaliseerde hij de industrie, voerde hij collectieve landbouw in en dwong hij Tsjechoslowakije een sovjet- en stalinistisch bestuursmodel op. De Communistische Partij nam de plaats van de staat in.

In 1950 begonnen de politieke zuiveringen, die leidden tot de executie van ongeveer 180 partijfunctionarissen, waaronder de eerste secretaris van de partij, Rudolf Slánský, de rivaal van Gottwald. Gottwald woonde op 9 maart 1953 de begrafenis van Joseph Stalin bij, maar liep daarbij een verkoudheid op, kreeg vervolgens longontsteking en stierf vijf dagen later.

1. Het metrostation Fučíkova, nu Nádraží Holešovice

Het metrostation Fučíkova is vernoemd naar Julius Fučík (1903–1943), journalist en actief lid van de Tsjechoslowaakse Communistische Partij. Toen de nazi’s Tsjechoslowakije in 1939 bezetten, dook hij onder, werd in 1941 lid van het verboden Centraal Comité van de Communistische Partij en werd vervolgens door de nazi’s gearresteerd. Tijdens zijn gevangenschap schreef hij: Reportáž psaná na oprátce (Verslag geschreven onder de galg). In 1943 werd hij ter dood veroordeeld en opgehangen.

In het boek van Fučík werd een stralende, communistische toekomst vol hoop beschreven. Daarom beschouwde de Communistische Partij zijn werk als geschikt propagandamateriaal en werd het verplichte lectuur voor schoolkinderen vanaf 10 jaar. Fučík werd een ideologisch symbool van het regime, maar men zag over het hoofd dat hij zich tegen de Gestapo had verzet, het leven van talloze Tsjechoslowaken had gered en vanuit de gevangenis de gruwelijke praktijken van de Gestapo aan de kaak had gesteld.

1. ŠVERMOVA, nu metrostation Jinonice

ŠVERMOVA verwijst naar Jan Šverma (1901-1944), verzetsstrijder, journalist en vriend van Klement Gottwald. Ook de huidige Štefánik-brug is een tijdlang naar hem vernoemd geweest. Hij was hoofdredacteur van Rudé Právo, het officiële orgaan van de KSČ (Komunistická strana Československa), de Tsjechoslowaakse Communistische Partij.

1. Metrostation Primatora Vacka, nu Roztyly

Primatora Vacka (burgemeester Vacek) is vernoemd naar Václav Vacek (1877-1960), schrijver, politicus en burgemeester van Praag. Hij was een van de oprichters van de Communistische Partij van Tsjechoslowakije in 1921.

Metrostations die hun naam te danken hebben aan communistische idealen

1. Druzby (tegenwoordig Opatov) betekent vriendschap, kameraadschap, maar dan met een beladen betekenis. Het was vergelijkbaar met de verplichte klusjes tijdens het communisme, als een vorm van verbroedering met je kameraden. Het woord „družba“ roept nog meer associaties op. Jongeren moesten vroeger als maatschappelijke dienst op het land werken, bijvoorbeeld bij de hopoogst voor bier, „družba na chmeli“. Het is een woord dat men tegenwoordig in Tsjechië vanwege deze geschiedenis probeert te vermijden.

1. Mladeznicka (tegenwoordig Pankrac) betekent ‘jeugd’ en is vernoemd naar de communistische jeugdbeweging voor onderwijs en recreatie met een politieke inslag.

1. Kosmonautu (tegenwoordig Haje) betekent astronaut en is vernoemd naar het Russische ruimtevaartprogramma.

1. Budovutelu (tegenwoordig Chodov); ‘budovatel’ betekent ‘bouwer’, maar na 1948 kreeg het de betekenis van ‘bouwer van het socialisme’.

Metrostations die hun naam te danken hebben aan veldslagen en opstanden

1. Slovenské národní povstání, nu Hůrka, is vernoemd naar de Slowaakse Nationale Opstand van 1944, een gewapende opstand van de Slowaakse verzetsbeweging tegen de Duitse bezetting van het Slowaakse grondgebied.

1. Dukelská, tegenwoordig Nové Butovice, is vernoemd naar de Slag om de Dukla-pas in de Karpaten in september en oktober 1944, een offensief tussen nazi-Duitsland en de Sovjet-Unie. De slag kostte in totaal 300.000 soldaten het leven, waarvan 17.000 Tsjechoslowaken.

1. Sokolovská, tegenwoordig Florenc, is vernoemd naar de Slag bij Sokolovo in Oekraïne, die in maart 1943 plaatsvond. Het Tsjechoslowaakse leger vocht aan de zijde van het Rode Leger en wist de opmars van het Duitse leger te vertragen.

Het metrostation Anděl, voorheen Moskevská, dankte zijn naam aan een gebouw

Moskevská, nu Anděl, dankt zijn naam aan het feit dat architecten en ingenieurs uit de Sovjet-Unie de metro hebben ontworpen en gebouwd. Om de vriendschapsbanden te versterken, kregen zowel het metro-netwerk van Praag als dat van Moskou een station dat naar Praag was vernoemd. Het station in Praag is omgedoopt tot Anděl, maar Moskou behield de naam Пражская, Prazhskaya. Toen het standbeeld van de Sovjetmaarschalk Ivan Konev op het náměstí Interbrigády in Praag 6 in april 2020 werd verwijderd, dreigde Moskou de naam van het metrostation Prazhskaya te wijzigen. Tot nu toe is dit echter nog niet gebeurd.

Konev speelde een rol bij de bevrijding van Praag van de nazi-troepen aan het einde van de Tweede Wereldoorlog, maar door zijn betrokkenheid bij de bouw van de Berlijnse Muur, de onderdrukking van de opstand in Boedapest in 1956 en de Praagse Lente in 1968 kwam hij in een heel ander daglicht te staan: van bevrijder tot beul.

De nieuwe naam, Anděl, verwijst naar het Dům U Zlatého Anděla (het huis met de gouden engel) aan de Nádražní-straat (vlakbij het winkelcentrum Nový Smíchov) uit het midden van de negentiende eeuw. De gevel van het gebouw was versierd met een engel in een gescheurde mantel, met een palmtak in zijn hand. Op de begane grond van het huis waren verschillende winkels gevestigd, zoals een dameskledingzaak, een drogisterij, een boekhandel, een drukkerij en een café met gebak en koffie.

In 1980 werd de hele huizenrij opgeblazen in verband met de aanleg van de metro. De engel is bewaard gebleven en bevindt zich nu in het depot van het Museum van de hoofdstad Praag. Op de plek van het opgeblazen gebouw „Dům U Zlatého anděla“ staat nu „Zlatý Anděl“, een opvallend gebouw dat bijna volledig uit glas bestaat en door ING is gefinancierd.

Bij de zuidelijke ingang Na Knizeci (aan de kant van het busstation) van metrostation Anděl vind je in de stationshal een kunstwerk aan de muur ter nagedachtenis aan het communisme. Het kunstwerk werd bij de val van het communisme verwijderd, maar na protesten werd het al snel weer teruggeplaatst. Het kunstwerk herinnert aan de vriendschapsband tussen Praag en Moskou.

Namen van metrostations die uiteindelijk nooit in gebruik zijn genomen

Het metrostation Hradčanská (lijn A) werd in 1978 geopend en zou oorspronkelijk de naam Obránců Míru („Verdedigers van de Vrede“) krijgen, maar werd uiteindelijk vernoemd naar zijn ligging. „Hrad“ betekent „kasteel“ in het Tsjechisch en verwijst naar de nabijgelegen Praagse Burcht.

Nové Butovice (lijn B) werd in 1988 geopend en had eigenlijk de naam Vítězného února (Zegevierende februari) moeten krijgen. Dit zou verwijzen naar de ‘Februari-overwinning’, ook wel bekend als de Praagse staatsgreep van 1948, toen de communisten in Tsjechoslowakije de macht grepen. Maar vanwege het afnemende succes van het regime werd gekozen voor een minder provocerende communistische naam: Dukelská.

Het station Invalidovna (lijn B) werd in 1990 geopend en was oorspronkelijk bedoeld als Hakenova, een verwijzing naar Josef Haken, de voorzitter van de Communistische Partij.

Českomoravská (lijn B) werd in 1990 geopend en was oorspronkelijk gepland als Zápotockého, vernoemd naar Antonín Zápotocký, de opvolger van Klement Gottwald, die van 1948 tot 1957 president van Tsjechoslowakije was.

Kobylisy (lijn C) zou Rudé Armády, het Rode Leger, hebben geheten.

Praag, de stad van het vergeten

De Tsjechische schrijver Milan Kundera (1929), die sinds 1975 in zijn geboorteland als persona non grata geldt, woont in Frankrijk en schreef altijd over de stad Praag, een stad die hij nooit kon vergeten. In zijn boeken legde hij de nadruk op de steeds veranderende identiteit van de stad.

Hij noemt Praag ‘de stad van het vergeten’. En dat is precies wat er is gebeurd met de communistische erfenis van de metrostations. De naamsverandering van de stations wist het verleden uit, maar bracht ook iets positiefs met zich mee. De communistische namen waren bedoeld om het communisme te verheerlijken en niet om de locatie van een metrostation duidelijk aan te geven.

De naam Staroměstská geeft duidelijk aan dat dit metrostation in de Oude Stad, Staré Město, ligt. Maar Fučíkova zegt niets over de locatie. De nieuwe postcommunistische naam nádraží Holešovice, treinstation Holešovice, is duidelijk. ŠMVrov zou overal in Praag kunnen liggen. De huidige naam Jinonice geeft aan in welke wijk het zich bevindt.

Route tussen I.P. Pavlova en Vysehrad

Tussen de stations I.P. Pavlova en Vyšehrad loopt de lijn onder de Nusle-brug door, een brug van de hoofdweg die over een lager gelegen woonwijk loopt. Een bijzonder bouwwerk, want het was ten tijde van de bouw een echt prestigeproject. Uiteraard moest men er zeker van zijn dat het geheel niet zou instorten en daarom werd de brug getest met een groot aantal zware tanks. Er werden ook tests uitgevoerd met vrachtwagens die volledig geladen waren met 3000 ton zand en grond. De brug doorstond de tests, dus rijdt de metro nog steeds door een bovengrondse tunnel.

Kleuren van de wandpanelen

De stations tussen Hradčanská en Flora zijn qua ontwerp identiek. De muren zijn bedekt met een patroon van afwisselend concave en convexe vormen. Alleen de kleurstelling verschilt van station tot station. De kleuren zijn niet willekeurig gekozen, maar verwijzen naar de plaats waarnaar de stations zijn vernoemd.

• Het goud van de Hradčanská staat symbool voor de Praagse Burcht.
• Het groen van Malostranská staat symbool voor de omliggende Koninklijke Tuinen.

• De bloedrode kleur van de Staroměstská verwijst naar de moorden op 27 Tsjechische edelen tijdens de opstand van 1621.

• De bruine kleur van Muzeum verwijst naar de vestingmuren die hier ooit stonden.

• Het blauw van het Náměstí Míru (Vredesplein) is de kleur van de vrede.

• Het paarsrood van Flora verwijst naar de wijngaarden van Vinohrady.

De metro als schuilplaats

De metro dient bijvoorbeeld ook als schuilplaats bij grote rampen. Bijna alle stations op lijn A (groene lijn) en enkele op lijn B (gele lijn) zijn uitgerust met zware deuren waarmee de stations en tunnels hermetisch kunnen worden afgesloten. De stations bieden samen onderdak aan meer dan 300.000 mensen. Je kunt de stations die diep genoeg liggen en waar je schuilen kunt, herkennen aan de ronding in de muren. In stations met rechte muren is er geen schuilplaats.

Station Klarov: een mysterie in Praag

Het station Klarov ligt tussen de Praagse Burcht en de Straka-academie, de zetel van de regering. De vraag is: is Klarov een metrostation of een schuilkelder? De ingang van Klarov ligt recht tegenover de Straka-academie en is afgesloten door een stalen deur, waarachter zich twee schachten bevinden, met trappen, en waarschijnlijk oorspronkelijk bedoeld als roltrap naar de stationshal. Niemand weet waarom dit station is gebouwd of waarvoor het werd gebruikt. Het werd gebouwd tussen 1952 en 1959, toen het land nog onder communistisch bewind stond. Het huidige metronetwerk bestond toen alleen op papier en werd een project dat vanaf 1965 moest worden uitgevoerd. De tekeningen en de plattegrond van het station zijn in het stadsarchief gemarkeerd als vertrouwelijk.

De metrostations lijken soms wel een museum

Veel metrostations zijn versierd met muurschilderingen. Zoals eerder vermeld, is er in metrostation Andel een kunstwerk met een kustmotief aan de muur te zien, ter herinnering aan het communistische tijdperk. In station Müstek vind je ook een middeleeuwse brug. Deze werd ontdekt tijdens de bouw van het station in 1970. De overblijfselen van de brug zijn in een muur van het station ingemetseld.

Het station Karlovo Namesti (Karelsplein) herbergt ook enkele kunstwerken. In een van de centrale hallen vindt u een grote mozaïekmuurschildering die het leven en de tijd van Karel IV, koning van Bohemen en keizer van het Heilige Roomse Rijk, uitbeeldt. Hij stichtte de Karelsuniversiteit, plande stadsvernieuwing en liet de wijk Nove Mesto aanleggen. In de andere centrale hal vindt u een grote graffitimuurschildering.

Bij Malostranska zie je een goudkleurige sleutel en een zon op het toegangsgebouw.

In Skalka vind je een mozaïekmuurschildering op de muur achter de pilaren.

Bij Zelivskeho vind je twee muurschilderingen in mozaïekstijl.